Deel 1: Heb jij Gamechangers al gezien?

plantaardig eten, wel of niet

 

“Heb jij Gamechangers al gezien?” Deze vraag is mij de afgelopen periode al vaker gesteld. Mijn antwoord is nu: “Ja, zeker. Interessant. Ga vooral ook zelf kijken…..maar lees ook even verder om de boodschap goed te kunnen relativeren…”

 

Gamechangers, een Amerikaanse documentaire op Netflix, doet allom veel discussies oplaaien over een plantaardige voedingsstijl wel of niet. Interessant om te zien hoe hier met weinig nuance een stelling ingenomen wordt die op een aantal vlakken best rammelt. Ook ik heb gekeken en werd wel enigszins in verwarring gebracht door de boodschap: wij mensen zijn niet gemaakt om vlees te eten en het bewijs daarvoor is ons gebit: dat is niet een carnivorengebit. Klein beetje verder kijkend kun je echter concluderen dat de stelling in Gamechangers ook niet klopt: wij hebben namelijk ook geen planteneters of ‘herkauwers’ (herbivoren) gebit. Nee, wij hebben een omnivorengebit, of in ieder geval iets wat daar het meest op lijkt.

 

Nu wil ik zeker de documentaire niet tekort doen, want er worden wel twee maatschappelijk relevante thema’s aan de kaak gesteld: duurzaamheid voor behoud van onze planeet en de gezondheid van de mens (en dier). Daarbij in acht genomen dat het een Amerikaanse documentaire is: het land waar men twee keer zoveel vlees eet als gemiddeld genomen in de wereld.  Echter, enige nuance zou wel op zijn plek zijn wat mij betreft.

 

Daarom ben ik eens wat verder op onderzoek uit gegaan en heb geprobeerd te achterhalen wat er nu echt aan wetenschappelijke onderbouwing blijft staan van de boodschap van deze documentaire. In deze blog neem ik je mee op een reis door de geschiedenis op weg naar onze hedendaagse basisanatomie in het kader van gezondheid en duurzaamheid en probeer ik een antwoord te vinden op de vraag: is Gamechangers écht een gamechanger?

 


 

Samenvatting: bevindingen en conclusies in één oogopslag

 

 

Bevindingen

 

v  Wetenschappelijk bewezen zijn wij mensen objectief gezien Omnivoren (alleseters) en geen Herbivoren (planteneters), zoals de makers beweren.

 

v  Wel zijn er per groep of regio verschillende accenten en kúnnen wij leven van zowel een 100% carnivoor, als een 100% herbivoor dieet, maar is dit niet noodzakelijk.

 

v  De voorbeeldfiguren in Gamechangers, alle topsporters, zijn NIET representatief voor de gemiddelde man/ vrouw.

 

v  Er is onvoldoende aangetoond dat een volledig plantaardig dieet ook daadwerkelijk de reden voor hun topprestaties is geweest.

 

v  Onderbelicht in de documentaire is welke voedingsmiddelen (en eventuele andere leefstijlaanpassingen)  er wél gebruikt worden.

 

v  Voorbeeldmaaltijden die bestaan uit vegetarische kip/ rundvlees, zijn ronduit discutabel te noemen.

 

v  De makers van Gamechangers zetten zich af tegen de vele ongefundeerde (non)informatie over gezonde voeding, maar maken zich er zelf ook schuldig aan (de pot verwijt…..)

 

 

Conclusie

 

Gamechangers is wat mij betreft géén gamechanger. Zeker een interessante documentaire, het biedt veel stof tot nadenken, maar geeft geen gefundeerd (wetenschappelijk) bewijs dat wij mensen beter presteren op basis van een volledig plantaardig dieet.

 


Zijn wij planteneters? Van Homo Erectus tot Moderne Mens.

 

In mijn kindertijd heb ik geleerd dat de eerste mensen ‘jagers en verzamelaars’ genoemd worden. Op planten hoef je niet te jagen lijkt me, dus ik vermoed dat er toch van oorsprong enig carnivoor in ons schuilt. Reden genoeg om er wat dieper in te duiken en dan is wikipedia als startpunt echt een geweldige uitvinding! Maar ik kan Gamechangers natuurlijk niet bekritiseren op het ontbreken van betrouwbare onderbouwing als ik dat zelf ook niet doe. Dus hieronder volgt eerst een uiteenzetting van mijn bronnenonderzoek.

 

 

Uit The Loom of Life van Menno Schilthuizen kunnen we halen dat de geschiedenis lijkt te bewijzen dat onze eerste voorvaderen plantaardig voedsel, fruit, harde zaden en vezelachtige peulen aten en waarschijnlijk ook vis en schaaldieren [1]. De Homo Erectus, die 1,9 miljoen tot 140.00 jaar geleden leefde, was de eerste menselijke soort die veel vlees van grote herbivoren op de Afrikaanse Savanne at[2]. Hiervoor is indirect bewijs gevonden, zoals sterke gebitsslijtage, vergelijkbaar met dat van de bottenkrakende hyena’s, vuistbijlen waarmee vlees uit kadavers gesneden kon worden, een tonvormige borstkas, wat duidt op een kleinere buik en dus een kortere darmlengte dan van een vegatarier zoals de gorilla. Vleeseters hebben kortere darmstelsels dan planteneters zodat het vlees sneller verteerd kan worden en de ontlasting vlot het lichaam kan verlaten. Zo hebben mensen dus ook kortere darmstelsels in vergelijking tot andere primaten. Als de Homo Sapiens verschijnt, verdwijnen de grote herbivoren en dit wordt door sommige deskundigen als indirect bewijs gezien dat de mens een toppredator is geworden[3]. Een predator (natuurlijke vijand) is een dier dat actief op zijn prooi jaagt om het te doden.

 

 

Als we dan kijken naar de Neanderthalers die tot 28.000 jaar geleden leefden aan de Straat van Gibraltar, blijken er aanwijzingen te zijn dat zij herten, beren, dolfijnen en blauwvintonijn gegeten hebben [4]. Chemisch onderzoek wijst vervolgens uit dat de Neanderthalers hun eiwitten uit grote herbivoren haalden en dus topcarnivoren waren [5]. De Europese vroege Moderne Mens (40.000 – 30.000 jaar geleden) had daarentegen een gevarieerder dieet dan de Neanderthalers. Het lijkt er dus op dat de term ‘jagers en verzamelaars’ een heel passende term is die zowel carnivore als herbivore-eigenschappen omhelst. En dan komen we zo’n 11.000 jaar geleden in het Nabije Oosten en 7500 jaar geleden in Centraal Europa bij de doorontwikkeling van jagers en verzamelaars naar de boeren. De boeren hadden een typisch omnivoor dieet: vlees, melk, tarwe, gerst.

 

 

In de hedendaagse wetenschap wordt de mens in het algemeen dus als een omnivoor gezien [6], wel is het meer dan aannemelijk dat de accenten in het dieet op verschillende plekken op de wereld nogal van elkaar verschillen. Zo leven sommige volkeren, zoals Eskimo’s en Inuit voornamelijk van vlees (zeezoogdieren, kariboes en vis), zijn veel hindoes vegetariër en eet naar schatting zo’n 40% van de Indiërs nooit vlees. Mensen overleven kennelijk op diëten die variëren van 100% plantaardig tot 100% dierlijk. Volgens Lorain Cordain (de grondlegger van het Paleo-dieet) zijn wij genetisch gezien nog steeds identiek aan de jagers-verzamelaars en die aten vlees, fruit en groente [7]. Cordain beweert echter ook dat landbouw- en veeteeltproducten zoals aardappels, granen, peulvruchten en melkproducten niet tot ons ‘natuurlijk dieet’ behoren. Als dat waar is, leeft de mens dus al zo’n 10.000 jaar van een onnatuurlijk dieet.

 

 

Een belangrijk verschil tussen de mens en andere dieren is dat de mens zijn voedsel kookt (of anderszins bereidt, maar veelal ‘gaart’) [8]. Daarmee wordt ons voedsel makkelijker verteerbaar dan rauw voedsel. Volgens Wrangham worden daarmee de menselijke anatomische eigenschappen van nu verklaard, omdat wij al meer dan 200.000 jaar ons voedsel koken en dus tijd genoeg om hierdoor te evolueren. Denk aan een kleine mond, zwakke kaken, kleine tanden, kleine maag, korte darmen.

 

 

Een laatste -hiervoor relevant- kenmerk van de mens is zijn regionale evolutie en het daar uit blijkende enorme aanpassingsvermogen. Zo hebben agrarische volken het (genetische) vermogen om melk, alcohol en zetmeel beter te verteren. De Lappen in het hoge noorden van Noorwegen leven van rendieren en hebben mutaties waardoor zij probleemloos grote hoeveelheden vlees en vet kunnen verteren en minder last hebben van nierstenen. In het algemeen hebben mensen die geëvolueerd zijn in een warm klimaat, waar voedsel schaars is,  een traag metabolisme als aanpassing aan honger en hitte. Mensen die aangepast zijn aan een koud klimaat hebben juist een hoog metabolisme, waardoor ze efficiënt vet in energie kunnen omzetten [9].

 

 

Conclusie bronnenonderzoek

Volgens de objectieve biologisch-beschrijvende indeling van herbivoor-omnivoor-carnivoor zijn wij mensen dus omnivoren. Hierbij wordt ook uitdrukkelijk aangegeven dat een mens tegelijkertijd in staat is om zowel 100% plantaardig als 100% dierlijk te eten, maar dat dit niet noodzakelijk is om te overleven. Ook wordt hierbij geen waarde-oordeel gegeven over wat goed en gezond zou zijn. Feit is dat de mens anatomische eigenschappen heeft die bij een carnivoor passen (korter darmstelsel, de aanwezigheid van hoektanden) ,maar ook eigenschappen die bij een herbivoor passen (het hebben van maalkiezen en het spijsverteringsstelsel dat moeilijk rauw vlees kan verteren). Daarbij leidt ons evolutionaire aanpassingsvermogen tot regionale accent-verschillen in anatomisch en genetisch opzicht.

 

TOPprestatie

 

En nu terug naar de Gamechangers: bovenstaande is in relatie tot deze documentaire wel een issue, want het haalt feitelijk gezien het hele verhaal en de stelling dat wij mensen planteneters zouden zijn onderuit. Daar komt ook nog bij dat alle voorbeeldfiguren (topsporters die met een veganistisch dieet een top-topprestatie leveren), niet helemaal representatief zijn voor de gemiddelde mens, sporter of niet. En dat er natuurlijk nooit objectief aangetoond kan worden welke prestaties deze zelfde mensen met een ander dieet, bijvoorbeeld 100% dierlijk, behaald zouden hebben. Je hoeft ook niet heel veel moeite te doen om topsporters met een top-topprestatie op hun naam te vinden die geen veganistisch dieet volgen.

 

Vegetarisch vlees

 

Nog een ander issue waar ik me druk over heb gemaakt is het plaatje van het sportteam (ik geloof dat het een footballteam was) dat een heerlijke veganistische maaltijd kreeg voorgeschoteld van een professionele kok: wraps met (let op!) VEGETARISCHE KIP. Hoezo vegetarische kip? Mag ik hieruit de conclusie trekken dat Gamechangers dus wel propageert om meer ultra-processed (chemisch en kunstmatig geproduceerde nepproducten) te gaan eten?

Flexanist

 

MAAR: dit alles zegt vervolgens weer niet direct dat mensen niet beter zouden kunnen presteren op basis van een veganistisch dieet. Hoewel ik dus serieus twijfel aan de onderbouwing en de statements van de Gamechangers, is het tegendeel wat mij betreft ook niet voldoende bewezen. Kortom, ik neem de boodschap van de Gamechangers graag in me op, evenals alle andere interessante zienswijzen en zoek mijn eigen weg daarin. Voor mij betekent dat dat ik denk dat ik vanaf vandaag overtuigd flexanist ben, oftewel afwisselend een carnivoor, herbivoor en omnivoor al naar gelang ik me er beter bij voel en oog kan houden voor het behoud van onze planeet.

Weet waar je aan begint

 

Tot slot nog een waarschuwing die ik je niet wil onthouden. Stel dat je toch gedeeltelijk of misschien wel helemaal overtuigd bent van de boodschap van Gamechangers en je wilt een (gedeeltelijk) veganistische voedingspatroon gaan gebruiken, zorg dan dat je goed laat informeren over de consequenties van je nieuwe keuzes voor je gezondheid én de duurzaamheid (afhankelijk natuurlijk van je eigen motivatie). Wat er namelijk niet goed zichtbaar is in de documentaire is wat de voorbeeldfiguren namelijk wél eten om aan de juiste voedingsstoffen te komen. En dat zij vanwege hun status een groot team van professionals om zich heen hebben die hen adviseren, diëten samenstellen, coachen enzovoorts.  Je kunt niet zomaar alle dierlijke producten achterwege laten, je zult goed na moeten denken over adequate vervangende producten. Zo kun je je vlees bij het avondeten prima vervangen door een portie bonen of linzen, maar dit vervangt niet zomaar alle andere dierlijke producten die je weglaat. Houd in je achterhoofd dat bij alles wat je weglaat er iets (gezonders en/ of duurzamers) voor in de plaats moet komen.

 

Wil je weten waar je rekening mee moet houden bij een (meer) plantaardig voedingspatroon en hoe je gezondere en duurzamere aanpassingen kunt doen?

 

Lees dan ook deel II van deze BLOG-serie: WEET WAAR JE AAN BEGINT, plantaardig eten, wel of niet

Vanaf 11 november beschikbaar. Stuur een mail naar evelien@studiomovivo.nl en ontvang hem rechtstreeks in je inbox!

 


LITERATUUR

 

[1] Menno Schilthuizen (2008) The Loom of life. Unravelling Ecosystems, Springer Verlag, p.18..

 

[2] Stephen Cunnane (2005) Survival of the Fattest. The Key to Human Brain Evolution, World Scientfic. p.254.

 

[3] Paul Storm (2009) Korte hoektanden, lange benen en een sexy brein. Het ontstaan van de mens, Drukware. I

 

[4] Steven Adolf (2009) Reuzentonijn. Opkomst en ondergang van een wereldvis. Prometheus/NRC-Handelsblad. (p.30-31)

 

[5] Michael P. Richardsa and Erik Trinkausc (2009) 'Isotopic evidence for the diets of European Neanderthals, PNAS August 11, 2009

 

[6] MacArdle, J- Human are omnivores, website.

 

[7] Loren Cordain (2002) The Paleo Diet: Lose Weight and Get Healthy by Eating the Food You Were Designed to Eat, Wiley.

 

[8] Richard Wrangham (2009) Koken. Over de oorsprong van de mens. Nieuw Amsterdam.

 

[9] Ann Gibbons (2009) 'What's for Dinner? Researchers Seek Our Ancestors' Answers', Science, 11 December 2009.